'Elk stadsgedicht moet een verrassing zijn'

Als schrijver, illustrator en performer is Joke van Leeuwen van veel markten thuis. 'Tekenen en schrijven houden elkaar in evenwicht,' zegt de nieuwe Antwerpse stadsdichter die op 31januari de fakkel overneemt van Bart Moeyaert. En dat zullen we in de komende twee jaar geweten hebben. Van Leeuwen wil in haar stadsgedichten experimenteren met het samenspel van vorm en inhoud. Haar eerste gedicht, dat op Gedichtendag (31 januari) onthuld zal worden, is meteen een primeur: het wordt niet gedrukt, maar geprojecteerd op de hoek van Kipdorp en de Sint-Jacobsmarkt.

U maakte al prentenboeken voor kleuters, stond op podia van literaire festivals en schreef theaterstukken. Uw werk is bij een divers publiek bekend, maar hoe wil u dichter zijn van alle Antwerpenaren?

Joke van Leeuwen: 'Of ik stadsdichter zal zijn van alle Antwerpenaren hangt natuurlijk af van de Antwerpenaren. Het is waarschijnlijk wel een voordeel dat ik verschillende genres beoefen en voor een verscheiden publiek schrijf. Een stadsdichter moet volgens mij op een lyrische en verrassende manier een stem geven aan bepaalde aspecten van de stad. De stadsgedichten moeten zowel de betrokkenheid van mijzelf als de betrokkenheid van de Antwerpenaren weerspiegelen.'

'Stadsdichter zijn, vereist een zekere openheid en toegankelijkheid. Ik wil luisteren naar de stadsbewoners, kijken wat er gaande is en wat mensen te vertellen hebben, al kan dat natuurlijk maar op een bepaalde schaal. Tegelijkertijd zal mijn stem en mijn stijl doorklinken in de gedichten. Dat is ook de kracht geweest van de vorige stadsdichters.

Ze hadden de vrijheid om op hun eigen manier te verwoorden wat de stad bezighoudt. Werkt u vaker in opdracht?

'Dat gebeurt. Zo heb ik bijvoorbeeld een boek over Nederland geschreven. En het gebeurt wel vaker dat men vraagt om over een bepaald onderwerp te schrijven of over een bepaalde thematiek na te denken. Daar heb ik geen enkel probleem mee, want het impliceert zeker niet in dat je daarom ook regels krijgt opgelegd hoe je moet schrijven.'

Het eerste stadsgedicht wordt niet gedrukt, maar geprojecteerd op een muur in het stadscentrum. Zal uw grafische achtergrond een grote rol spelen in het stadsdichterschap?

'Mijn eerste stadsgedicht is een digitaal bewegend gedicht dat alleen in geprojecteerde vorm zal bestaan. Ik vind het inderdaad erg belangrijk om na te denken over hoe vorm en inhoud samenhangen. Dat komt vanuit mijn achtergrond dat ik zowel teken als schrijf. Voor mij houden tekenen en schrijven elkaar in evenwicht.'

'De keuze om het gedicht op die manier te presenteren, heeft ook te maken met de verplaatsbaarheid. Ik wil als stadsdichter ook in de districten actief zijn. Een stad is meer dan alleen het stadscentrum.'

Voor de uitwerking van het idee werkte ik samen met Bob Takes, een Nederlandse designer die onder meer trailers voor de VARA en de VPRO maakte. Die technische mogelijkheden betekenen een extra voor het gedicht, dat ik bijna als een scenario geschreven heb. Voor de komende twee jaar heb ik een lijstje met ideeën in mijn hoofd, maar die wil ik nog niet allemaal verklappen. Elk gedicht moet een verrassing zijn.'

Welke onderwerpen wil u zeker aanraken de komende twee jaar?

'Er is al aardig wat geschreven over de typische Antwerpse monumenten. Maar er schiet nog voldoende over voor mij en aan ideeën heb ik geen gebrek. De haven is bijvoorbeeld nog niet aan bod gekomen, maar zoals gezegd: ik wil nog niet alles verklappen.'

Hebt u erover getwijfeld om het stadsdichterschap te aanvaarden?

'Nee, ik heb er geen seconde over getwijfeld. Ik vind het een unieke kans, omdat het je toelaat om op een heel andere manier vorm te geven aan poëzie.'

'Ook voor mij opent het nieuwe deuren, want het maakt mij wijzer over mijn eigen stad. Ik ben trots dat ik de nieuwe stadsdichter mag zijn en ik hoop dat ik die kans kan benutten op een manier die aanspreekt. In Antwerpen is het stadsdichterschap iets heel unieks.'

In Nederland vind je in elk provinciestadje een stadsdichter. Hinkt Vlaanderen niet een beetje achterop?

'Zeker niet. Als je als stadsdichter niet meer kunt doen dan gebeurtenissen op rijm zetten, zoals dat in Nederland vaak gebeurt, vind ik het veel minder interessant. Op die manier overstijgt het stadsdichterschap soms zelfs de sinterklaasversjes niet. Ik denk dat er in Nederland geen stad of dorp is waar het stadsdichterschap zoals in Antwerpen wordt ingevuld.'

Hoeveel dichterlijke vrijheid heeft een stadsdichter?

'In Antwerpen heeft een stadsdichter heel veel dichterlijke vrijheid. Dat is een van de bijzondere dingen aan het Antwerpse stadsdichterschap Natuurlijk gebeurt het in samenspraak, maar ik heb geen lijstje gekregen met dingen die ik wel of niet mag zeggen. De enige verplichting is dat ik zes gedichten per jaar moet schrijven.'

U was ooit één dag stadsdichter in Genk. Zoudt u stadsdichter willen zijn van een andere stad?

'In Genk vragen ze ieder jaar een andere dichter. Dat is vaak geen Genkenaar, maar je krijgt er als stadsdichter wel de kans om wat meer in Genk te kruipen vooraleer je een gedicht maakt. Ik heb een tijdje in Nederlands Zuid-Limburg gewoond en ik weet dus wel wat de oude mijnstreken zijn. Daarom heb ik dat toen aanvaard. Maar waarom zou ik als Antwerpenaar dichter van een andere stad willen zijn?'

Voelt u zich eerst Nederlandse of Antwerpse?

'Ik zie mezelf als Antwerpse en als Nederbelg. Nederland en België zijn voor mij niet meer uit elkaar te halen.. Ik ben als kind van 13jaar naar Brussel verhuisd en ik heb op Vlaamse scholen gezeten, maar ik heb tegelijkertijd Nederlandse ouders en Nederlandse gebruiken. Mijn vorming is dubbel en daar voel ik me erg goed bij.'

Heeft u eventueel negatieven reacties gekregen omdat u als Nederlandse Antwerpse stadsdichter wordt?

'Ik heb een berg positieve reacties gekregen en één negatieve van iemand die vond dat ik niet echt genoeg ben.'

Hoezeer bent u verknocht aan Antwerpen?

'Ik voel me hier thuis. Ik heb mijn vorming als puber en jongvolwassene in Brussel meegemaakt, wat nog meer dan Antwerpen een allegaartje is van mensen en talen. Een thuisgevoel, is voor mij bijna synoniem met die mengelmoes. Het hoeft voor mij allemaal niet te eenvormig te zijn. Ik hou van variatie en die hoort bij een grootstad.'

En bij uw werk.

'Ik hou niet van hokjes en grenzen. En ik doe graag nieuwe indrukken op.'

U bent de eerste vrouwelijke stadsdichter. Zal Antwerpen dat merken?

'Ik schrijf vanuit mezelf en ik ben een vrouw. Het is dus logisch dat ik af en toe een vrouwelijke invalshoek zal kiezen. Maar dat verschil met mijn mannelijke voorgangers wil ik niet te zeer benadrukken. Ik herinner me nog goed dat ik in de jaren zeventig als een van de eerste vrouwen als cabaretier op het podium stond. Recensenten schreven toen dat - hoewel er een vrouw op het podium stond - de voorstelling toch ook leuk is voor mannen. Net alsof je een soort subverschijnsel bent van de mensheid terwijl de man in het midden staat. Zo'n toestanden zijn ondertussen voorbij.'

Is het stadsdichterschap een voltijdse baan?

'Het is geen voltijdse baan, maar het is wel iets waar je veel aandacht, zorg en tijd aan moet besteden. Het speelt heel de tijd in je hoofd en je loopt op een andere manier door de stad.'

Hoeveel verdient u met het stadsdichterschap?

'Ik krijg per jaar ongeveer 5.000euro. Rijk word je er dus niet van.'

Vindt u het een voordeel dat het stadsdichterschap twee jaar duurt?

'Dat weet ik niet. Ramsey Nasr heeft het één jaar gedaan en hij kon daardoor het stadsdichterschap heel goed samenballen. Als je twee jaar stadsdichter bent en twee jaar lang aandacht moet hebben voor je stad, moet je daarmee best zuinig omspringen en zorgen dat je het overzicht behoudt over de tijdspanne. Voor de stad is twee jaar natuurlijk handiger omdat ze zo minder gauw door hun dichters heen zitten (lacht).'

Wordt u al herkend op straat?

'Af en toe. Dat zal waarschijnlijk nog wel vaker gaan gebeuren, want het staddichterschap krijgt behoorlijk veel publiciteit. Misschien is het wel een voordeel dat ik niet meer zo jong ben en die aandacht op mijn leeftijd wat kan relativeren (lacht).'

'Publiciteit hoort bij mijn werk, anders zou ik nooit een boek verkopen. Je leert er op een bepaalde manier mee omgaan. En eigenlijk is het ook best gezellig dat je op straat wordt aangesproken. In Paramaribo word je ook op straat aangesproken als je helemaal niet beroemd bent. Dat lijkt me ook wel leuk.'

www.jokevanleeuwen.com