Was alles vroeger beter? In Duitsland verlangen sommigen naar het leven van voor de hereniging tussen Oost en West. In zijn meest onschuldige vorm uit die zogenaamde 'ostalgie' zich in een belangstelling voor architectuur, design en alledaagse artikelen uit het communistische tijdperk. Wij trokken op ostalgiewandeling door Berlijn.
Twintig jaar geleden, in 1989, viel de Muur die Berlijn in tweeën deelde. West- en Oost-Duitsland werden herenigd, Berlijn werd opnieuw de hoofdstad. De sporen van de Duitse Democratische Republiek - het communistische regime in Oost-Duitsland - werden uitgewist, maar de blijvende verschillen tussen Ossi's en Wessi's gaven al snel aanleiding tot ostalgie. Is dat nostalgische verlangen naar het leven van alledag in de DDR ludiek of misplaatst? Toeristen in Berlijn lijken zich weinig aan te trekken van die vraag. Ostalgie is gewoon een troef voor een citytrip geworden.
Voor een fikse ostalgiewandeling door het vroegere Oost-Berlijn, vertrek je in de wijk
Mitte , op Unter den Linden. Die klassieke Berlijnse flaneerboulevard was al voor de oorlog het hart van de stad en loopt van de Brandenburger Tor naar het oosten.
Net voor je de eerste sporen van ostalgie ziet, moet je even halt houden bij het soberste oord van bezinning dat je vandaag in Berlijn vindt. Hier wordt de beladen geschiedenis van de stad op een eenvoudige maar sterke manier samengevat. De negentiende-eeuwse
Neue Wache (1) lijkt op een onschuldige klassieke tempel, maar werd door alle opeenvolgende regimes misbruikt als decor voor hun militaire en nationalistische machtsvertoon. Sinds 1993 is het een monument voor alle slachtoffers van oorlog en geweld. De uitvergrote kopie van het ontroerende expressionistische beeld
Moeder met dode zoon van Käthe Kollwitz (1937) zegt meer dan duizend inscripties.
Wandel voorbij de
Berliner Dom (2) , een mastodont van een kathedraal die aan het keizerlijke Pruisische verleden herinnert, steek de rivier de Spree over en bezoek op de oever eerst het informatieve
DDR Museum (3) . Daar wordt het alledaagse leven in het vroegere Oost-Duitsland op een speelse, relativerende manier uit de doeken gedaan. Je vindt er het Zandmannetje en ander Oost-Duits speelgoed, je hoort er over naturisme en andere manieren van tijdverdrijf, je ontdekt er DDR-design en dito technologie, maar ook nare dingen als afluisterapparatuur. Het museum is interactief, je kunt er zelfs tv kijken in een authentieke Oost-Duitse woonkamer en een Trabant (proberen te) starten.
www.ddr-museum.de Loop om de hoek even binnen bij de
Ampelmann Shop (4) en zie hoe sommigen munt slaan uit ostalgie. Daar wordt het sympathieke mannetje-met-de-hoed dat op de Oost-Duitse voetgangersverkeerslichten stond, in alle vormen en gedaanten gecommercialiseerd. Het 'Ampelmännchen' is nu een van de vriendelijkste symbolen van het recente verleden.
www.ampelmann.de Steek de Karl Liebknecht Strasse over en streel het mollige monument van de marxistische peetvaders
Karl Marx en
Friedrich Engels (5) -
'Le Kapital c'est fun, le communisme c'est nul' , heeft een Franse fan op de sokkel geklad. De beeldengroep, waar toeristen graag poseren op de schoot van Marx, werd in 1986 door de leiders van de DDR onthuld.
De bouwwerf achter de rug van het duo is een van de meest controversiële plekken van de stad. Hier stond tot voor kort het
Palast der Republik , het parlement van de DDR, een triomf van seventiesarchitectuur met een goudkleurige spiegelende buitenkant en een overweldigende
spacy verlichting binnenin. Het werd smalend 'Erichs lampenwinkel' genoemd - naar Erich Honecker, de man die de DDR met ijzeren hand leidde. Het gebouw, dat propvol asbest zat, moet nu wijken voor een reconstructie van het protserige stadsslot van de Hohenzollerns, dat in de Tweede Wereldoorlog zo zwaar beschadigd werd dat het moest worden afgebroken.
Loop door het park naar de
Fernsehturm op Alexanderplatz
(6) , het huzarenstuk van de DDR-architectuur uit de jaren 1965-'69. In de televisietoren, precies 368,03 meter hoog, kun je in een belvedère op 203 meter hoogte het panorama van Berlijn bewonderen. Een verdieping hoger kun je eten en drinken. Vergeet vooral niet een foto van de buitenkant te nemen als de zon schijnt. Dan schittert op de bol bovenaan de toren een kruis van licht, volgens de Berlijners de wraak van de paus op de communisten.
www.berlinerfernsehturm.de Loop verder door en sla rechtsaf de brede
Karl Marx Allee (7) in. Hij heette eerst de 'Stalinallee', tot de Sovjetleider uit de gratie viel. De 'KMA' was met zijn 2,3 kilometer de showboulevard van de DDR, zowat de Champs-Elysées van Oost-Berlijn. Het is ook de plaats waar in 1953 de eerste arbeidersopstand tegen het communistische regime uitbrak, de voorloper van de rebellie in Hongarije (1956) en de Praagse Lente (1968), met dezelfde bloedige gevolgen.
De gevels van de flatgebouwen zijn er minder grauw dan elders; de 'arbeiderspaleizen' zijn monumentaal en zelfs versierd, vandaar ook de bijnaam 'patisseriestijl'. Tussen de woonblokken staan paviljoenen met winkels, ijssalons, restaurants en bioscopen met een aantrekkelijke fifties- of sixtiesarchitectuur en een gedurfde moderne inrichting, zoals de
Mocca Milch und Eisbar (nu Albert's),
Filmtheater International en restaurant
Moskau . Je komt er helemaal in de sfeer van Expo 58. Wat verder op de laan staat het voormalige kantoor van de Tsjecho-Slowaakse luchtvaartmaatschappij ESA, nu een trendy cocktailbar.
www.das-moskau.com www.csa-bar.de Houd halverwege de KMA, op nummer 72, halt in het sympathieke
Café Sibylle (10) . In het koffiehuis kun je een tentoonstelling zien over het 'socialistische classicisme' van de Allee, met als pronkstuk de baard van het in 1961 neergehaalde Stalinmonument. Zelfs de menukaart is er een collector's item. Je kunt er ook een audioplayer van
Stadt im Ohr huren en van hieruit op eigen houtje een wandeling van tweeënhalfuur door de wijk maken.
www.cafe-sibylle.de www.stadt-im-ohr.de kma-portal.de Loop een eindje verderop rechts de Warschauer Strasse in, richting Spree. Voor je aan de brug komt die ooit een grensovergang was, wandel je links naar de hoek van de Ehrenbergstrasse. Daar staat de schattige
Intershop 2000 (8) , een verplaatsbare winkel uit de jaren 1960, waar verzamelaarster Elke Matz DDR-cultproducten, -design en -prullaria verkoopt. Je vindt er originele stukken van Oost-Duitse bedrijven als Mitropa, Vita-Cola en Interflug en felgekleurde Hühnereierbecher (eierdopjes in de vorm van kippen), maar ook nieuwe souvenirs en Oost-Duitse producten die opnieuw gemaakt worden.
Van hieruit kun je ook zien hoe Berlijn aan het veranderen is. De hele wijk aan de overkant van de rivier wordt vernieuwd, de bakstenen industriële gebouwen krijgen nieuwe bestemmingen, en vooral media- en communicatiebedrijven vestigen zich in wat nu
Mediaspree heet.
www.intershop2000-berlin.de www.mediaspree.de Keer op je stappen terug en wandel naar de Oberbaumbrücke, maar steek ze niet over. Volg de oever in de Mühlenstrasse. Daar kom je voorbij de
East Side Gallery (9) , niet meteen een monument van ostalgie, maar een bewijs dat het verleden ook - en vooral - zijn vreselijke kanten had. De East Side Gallery is een origineel stuk Berlijnse Muur van 1,3 kilometer, waarop 118 kunstenaars van over de hele wereld hun creativiteit hebben losgelaten. De populaire openluchtgalerie is al verscheidene keren gerestaureerd, want ze heeft constant te lijden onder wilde graffiti.
www.eastsidegallery.com