Het mestbeleid faalt in Vlaanderen. Dat is de onmiskenbare conclusie van het nog vertrouwelijke jaarrapport van de Mestbank. Zowel grond- als oppervlaktewater worden sterker dan ooit vervuild met vooral nitraten.
Dat is delicaat nieuws voor Vlaams minister Kris Peeters (CD&V) die volop sleutelt aan een nieuw mestactieplan. Volgende week donderdag valt het arrest van het Europees hof van Justitie bij hem in de bus, en het is meer dan waarschijnlijk dat ons mestbeleid streng zal worden veroordeeld.
Elk jaar levert de Mestbank, die het bestaande mestactieplan (Map) bewaakt, een zogeheten voortgangsrapport af. De editie van vorig jaar was nog relatief geruststellend: Vlaanderen blijft kampen met mestoverschotten, maar dat leidde ogenschijnlijk niet tot meer vervuiling van grond- en oppervlaktewaters. De editie van dit jaar wordt veel somberder, vooral wat het naleven van de Europese nitraatnorm betreft.
Dierlijke mest
Het ontwerp van dit rapport werd gisteren uitgedeeld en toegelicht aan alle betrokkenen bij het mestbeleid. Ze legden zichzelf zwijgplicht op, omdat de Mestbank aan de hand van hun opmerkingen later een definitieve versie wil opstellen die dan midden november vrij wordt gegeven. Maar door de spreekwoordelijke gunstige wind bereikte de inhoud toch onze redactie - en aan de harde meetcijfers kan natuurlijk niet meer worden geraakt.
De voornaamste bron van nitraat- (en fosfaat)vervuiling van water is dierlijke mest. Nitraten worden in ons lichaam omgezet in schadelijke nitrieten, en die kunnen bij hoge concentraties de ,,blauwziekte'' bij kinderen veroorzaken. In juli lekte al uit dat de nitraatnorm in het grondwater op veel meer meetpunten wordt overschreden dan in de jaren voordien. Het nieuwe rapport bevestigt die trend, en voegt er aan toe dat ook het oppervlaktewater zwaarder vervuild geraakt.
Twee op de vijf metingen van grondwater overschrijden de norm. Bij oppervlaktewater is dat zelfs in de helft van de gevallen. De normoverschrijdingen zijn ook systematisch veel zwaarder dan in het verleden. Nog verontrustender is dat die trend ook wordt gemeten in zogenaamd ,,kwetsbare gebieden'' - waterwinning- en natuurgebieden plus andere landbouwzones waarin minder mag worden bemest.
In de huidige versie van het Map is 46 procent van de Vlaamse landbouwgronden ingekleurd als kwetsbaar gebied. Dat het ondanks de strengere regels ook daar fout loopt, wijst volgens de opstellers van het rapport op fraude: op papier wordt veel mest uitgevoerd naar Wallonië, Frankrijk, Nederland of elders - maar in de praktijk wordt er kennelijk druk geloosd in kwetsbare gebieden.
De druk om desnoods mest op illegale wijze te dumpen neemt alleszins toe. Want verwerking van vooral varkensmest, ooit voorgesteld als dé droomoplossing, blijkt in de praktijk niet te werken. Het aandeel van verwerking op de boerderijen zelf is volgens het nieuwe rapport gedaald tot tien procent van de totale mestproductie.
Dumpen kan vaak ongestraft omdat er weinig controle is op de mesttransporten. De Mestbank beschikt over 25 controleurs, en dat is volgens Europa de helft te weinig. En de politie maakt van mestcontroles geen prioriteit. Als er dan toch eens wordt gecontroleerd, zoals eind maart het geval was in de politiezone Turnhout, blijkt een kwart van de transporteurs in overtreding. In het rapport wordt aangedrongen op satellietbewaking van de mesttransporten door het inbouwen van een transponde r in de stuurcabine. Dit vergt evenwel grote investeringen door én de Vlaamse overheid én de privé-transporteurs.
Minder gendarm spelen
Dirk Struyf, de grote baas van de Mestbank, wou gisteren niet reageren op zijn eigen rapport: hij riep de zelfopgelegde zwijgplicht in. Ook Vlaams minister van Landbouw Kris Peeters (VD&V) wou weinig kwijt: ,,Dit is een voorontwerp. Het blijft wachten op de interpretatie van deze cijfers door de experts, en het definitieve rapport.'' Hij werkt aan een nieuw Mestactieplan, ,,dat echte resultaten moet opleveren''. Eerder liet hij weten dat in dat nieuwe Map de Mestbank minder gendarm moet spelen en er meer wordt gerekend op de goede wil van de veehouders. Maar tevens kondigde hij aan ,,dat het in de sterren staat geschreven dat de kwetsbare gebieden worden uitgebreid, als de metingen structureel meer normoverschrijdingen aantonen.'' Dat is nu het geval.
In de lente adviseerde de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) Peeters heel Vlaanderen uit te roepen tot kwetsbaar gebied. In 2003 diende de EU-commissie trouwens klacht in bij het Europees hof in Luxemburg tegen ons land wegens het onbehoorlijk omzetten van de nitraatrichtlijn. De aanklager argumenteert precies dat Vlaanderen zijn kwetsbare gebieden veel te laks afbakende. Het lijdt weinig twijfel dat het hof in zijn arrest de aanklager zal volgen. Het verdict is volgende week donderdag bekend. Hoewel de landbouwlobby zich heftig verzet tegen een uitbreiding van de kwetsbare gebieden, beseft Peeters dat hij niet anders kan dan een mouw passen aan de Europese afstraffing. Maar hoe sterk hij de kwetsbare gebieden gaat uitbreiden, blijft zijn goed bewaard geheim.