Waren Jan Van Eyck en zijn broer Hubert afkomstig van Maaseik? Die vraag houdt al jaren historici en trotse inwoners van de kleine stad aan de Maas bezig. Ook Keulen en Arendonk gaan er prat op dat de wieg van Jan en Hubert binnen hun stadswallen stond. De tastbare relicten houden het in het midden. Toch meent de stadsarchivaris van Maaseik het ontegensprekelijke bewijs te hebben. Een pauselijk zegel zou aangeven dat Jan Van Eycks dochter toegetreden was tot een Maaseiker klooster en dat de schilder wel van Maaseik moest zijn. Bovendien viste het stadsbestuur gisteren een zestiende-eeuws boek op waarin letterlijk staat dat de Van Eycks Maaseikenaren zijn. Helaas zeggen die bewijsstukken niet alles, want een geboorteakte is er niet.

Daarom gooit psycholoog José Raets, Maaseikenaar, het over een andere boeg. Drie jaar geleden gaf hij een lezingenreeks onder de noemer 'Ego Sum Maeseyckanus'. Daarin toont hij via een mentaliteitsstudie aan dat Jan Van Eyck een fiere Maaslander was. Volgens Raets is Van Eycks lijfspreuk 'als ich kan' Maaslands en heeft hij zijn hele leven aan zijn achternaam vastgehouden.

Met zijn nieuwe studie, de 'Triomf der Kleinburgerlijkheid' gaat Raets verder. In de stijl van de Da Vinci Code neemt hij Het Lam Gods onder de loep. 'Maaseik was vroeger, voor de splitsing van Belgisch en Nederlands Limburg, een centrumstad met een bloeiende handel en kunsten. Dat veranderde na de Belgische onafhankelijkheid. Maaseik stopte met groeien. De inwoners worden daarop spotziek en nemen hun stad op de korrel. Dat is typisch voor iemand die bang is om uitgelachen te worden; je begint met jezelf te lachen. Daarom hebben de Maaseikenaren zichzelf bedacht met zeven deugden die vandaag nog steeds bestaan; kaal, lui, lekker en hovaardig', zegt Raets. Raets' onderzoek van de onderste panelen van het drieluik - waaronder het vermiste paneel van De Rechtvaardige Rechters - toont aan dat die (on)deugden ouder zijn. Ze staan in contrast met vier deugden die Van Eyck op Het Lam Gods afbeeldt. Maar hij verstopt er ook de Maaseiker eigenschappen in. 'Zo beeldt hij de Rechtvaardige Rechters uit als burgers die zich boven het gewone volk verheffen. Dat wijst op hoogmoed of hovaardigheid. De Ridders van Christus, symbool voor de deugd vastberadenheid, zijn tirannen die al het werk door anderen laten doen en dus lui zijn. De Heilige Kluizenaars, de gematigdheid, zijn vergezeld door vrouwen, misschien zelfs prostitués, die in Van Eycks tijd symbool stonden voor de zonde. Dat staat voor de gulzigheid of lekker. En één van de Heilige Pelgrims, symbool voor de deugd voorzichtigheid, heeft een spottende grijns. En iedereen weet dat het bijzonder onvoorzichtig of kaal is om mensen uit te lachen.' In Arendonk zijn ze niet onder de indruk van Raets' betoog.

'De man is een psycholoog, geen geschiedkundige', reageert René Claessen van de Arendonkse heemkundekring. 'Als wij naar het retabel van Het Lam Gods kijken, dan zien wij even goed elementen die verwijzen naar Arendonk. Het witte paard is een molenpaard. Op een ander paneel zien we vloertegels uit een roestkleurige klei. Typisch voor onze streek. De familie Van Eyck had bovendien een tegelfabriek.' Bovendien beschikt de Arendonkse heemkundekring over aktes uit de 15de eeuw, waarin de namen van de familie Van Eyck staan opgetekend, onder wie die van schilder Jan Van Eyck. Dat de nieuwe theorie van José Raets voer is voor discussie staat vast. Ze vormt alvast het startschot van een lezingenreeks die zelf als aanloop fungeert voor de vieringen die de 150ste verjaardag van het standbeeld van de gebroeders Van Eyck in 2014 herdenken. Gouverneur Steve Stevaert kwam gisteren alvast zijn steun betuigen aan de Maaseiker claim.