Rika Ponnet, seksuologe en relatiebemiddelaar bij Duet, kijkt met een heel eigen bril naar relaties, hoe ze gevormd worden en waarom ze stuk gaan. De sleutel is hechting, de emotionele blauwdruk die mensen meedragen en die bepaalt hoe ze liefde geven en krijgen en wat ze ervan verwachten. Dit hechtingspatroon, dat we ontwikkelen als kind in de relatie met onze ouders en meenemen naar onze partnerrelatie en naar de relatie met onze eigen kinderen, stuurt de machtsstrijd in relaties. En dus ook de ontsporing ervan: echtscheiding.
'Hoe een echtscheiding verloopt, zegt vaak alles over de manier waarop de partners in de relatie stonden. Als het huwelijk een bittere machtsstrijd was, dan wordt de scheiding het zoveelste domein waarop ze oorlog voeren. Op papier gaan ze uit elkaar, maar eigenlijk blijven ze met elkaar verbonden door de strijd. Kinderen zijn daarbij een geliefkoosd wapen. Ze zijn de achilleshiel van de meeste ouders. Als de ene partner de andere wil treffen, is het dus vaak daar. Bij een aantal ex-partners is dat een fase, ze moeten eerst loskomen van hun woede na de breuk. Sommige exen slagen er echter nooit in om elkaar los te laten. Ook als de kinderen al groot zijn, zelfs als er al kleinkinderen zijn, blijven ze strijd leveren.'

Waarom kunnen ze elkaar niet loslaten?
'Het wordt zelden zo bekeken, maar conflict is intimiteit. Het is een manier om dichterbij te komen, voor sommige mensen is het zelfs de enige manier waarop ze intiem kunnen zijn. Uit de vechtscheiding putten zij een gevoel van nabijheid. Ze willen hun ex niet loslaten en zolang ze vechten, blijft die in hun leven. Meer nog, ze dwingen hun ex om met hen bezig te zijn door nog maar eens een proces in te spannen of de advocaat nog maar eens een brief te laten bezorgen over de financiële bijdrage.'

Is dat eenrichtingsverkeer of heeft die ex ook een hand in die voortdurende strijd?
'Bij vechtscheidingen zie je vaak dat één partij geen idee heeft waarom hun ex zich zo vastbijt. Zij zijn de redelijkheid zelve, terwijl die ander hyperemotioneel is. Als je van nabij gaat kijken, zie je echter dat er vaak al in die huwelijken een scheefgetrokken machtsverhouding was. De partij die vecht, is degene die zich klein en onmachtig heeft gevoeld, een gevoel dat hun partner vaak nog versterkte met zijn of haar gedrag. Bij de scheiding betaalt die daarvoor de rekening. Door het nieuwe leven van de ex in de war te blijven schoppen hebben vechtende exen het gevoel eindelijk macht te hebben, de ander te raken.'

'Paradoxaal genoeg hebben vechtscheidingen vaak met het vermijden van conflict te maken. De ene partner had dan al tijdens het huwelijk veel behoefte aan intimiteit, affectie en aandacht en claimde die op allerlei manieren; de andere heeft minder of weinig behoefte aan intimiteit en trekt zich almaar sterker terug. Maar door zich aan de ruzies om aandacht te onttrekken geeft die onbewust het signaal dat wat de ander voelt, er niet toe doet, dat hij of zij onterecht verlangt naar nabijheid en steun. Tijdens de scheiding tonen deze vermijders zich dan vaak erg rationeel en toegeeflijk -- conflictvermijdend dus -- wat de onmacht en daarmee de vechtlust van de ander versterkt. Zo belanden koppels vaak in een stellingenoorlog, ten koste van henzelf en de kinderen.'

Worden kinderen pas de speelbal tijdens de vechtscheiding of waren ze ook al een wapen in de machtsstrijd tijdens dat huwelijk?
'Deze ouders hadden ook tijdens het huwelijk niet altijd het vermogen om hun eigen behoeftes opzij te schuiven voor de noden van hun kinderen. Ze trekken kinderen in een coalitie tegen de andere ouder: ze gaan ze verwennen, tegen de wensen van de partner in; zich negatief uitlaten over de andere ouder of hen betrekken in hun conflict met hun partner. Tijdens en na de scheiding proberen zij de relatie van hun kind met de andere ouder te verstoren of zelfs kapot te maken. Vooral moeders hebben daar een sterk wapen in handen. Zij zorgen nu eenmaal nog meer voor kinderen en hebben daardoor vaak een hechtere band. Gelukkig slagen veel vrouwen erin om hun kinderen niet in dat conflict met hun ex te betrekken, hoe hard ze zich ook gekwetst voelen. Helaas zijn er ook vrouwen die hun ex via de kinderen hard treffen.'

Welke gevolgen heeft een vechtscheiding voor de manier waarop kinderen later zelf relaties aangaan?
'Niet ieder kind van gescheiden ouders heeft later problemen op dat vlak. We zien wel dat kinderen die een vechtscheiding hebben meegemaakt zoveel angst hebben voor intimiteit en verbondenheid dat ze vaker veiligheidsmarges inbouwen waardoor hun relaties fout gaan. Dat geldt echter ook voor kinderen die zijn opgegroeid met ouders die voor hen bij elkaar zijn gebleven, maar die ondertussen een bittere machtsstrijd uitvochten. Gezinnen waar ma en pa elkaar beperkten of kleineerden, waar er geen ruimte was om zichzelf te zijn. Of omgekeerd, waar geen betrokkenheid of affectie was tussen de partners. Dat is pas verlammend voor de partnerkeuze van kinderen later: de angst om de verkeerde keuze te maken en vast te zitten in een huwelijk zoals hun ouders.'

U pleitte er nochtans al voor om vaker bijeen te blijven voor de kinderen.
'Niet ten koste van alles. Zouden mensen de energie die ze moeten steken in het opbouwen van een nieuw leven, eventueel met een nieuwe partner, niet beter steken in hun huwelijk? Als er nog voldoende betrokkenheid is om mee aan de slag te gaan, is het antwoord ja, want die context is de beste voor kinderen. Door een moeilijke periode uit te zitten, kan een koppel nadien ook meer verbonden zijn. Maar soms zit de oorspronkelijke partnerkeuze zo fout dat, hoe hard beide partners ook trekken en sleuren aan die relatie, ze er niet in slagen om tegemoet te komen aan elkaars noden omdat die te verschillend zijn. Mensen scheiden meestal niet te snel, ze verbinden zich te snel om de verkeerde redenen en gaan huwelijken aan die geen goede basis zijn voor ouderschap. Voor hen is scheiden inderdaad de beste oplossing.'

Ook koppels bij wie elke betrokkenheid of affectie verdwenen is, berokkenen schade aan hun kinderen, niet alleen die koppels bij wie de huisraad elke dag door het huis vliegt?
'Inderdaad, als er nauwelijks of geen gemeenschappelijk leven meer is, als niets nog samen wordt gedaan, als er geen gemeenschappelijke, emotionele dynamiek meer is, groeien ook deze kinderen op met een verlammend en angstaanjagend beeld van relaties. De jaarlijkse dure vakantie in het buitenland verandert daar niets aan. Deze kinderen gaan vaak een overdreven idealistisch beeld koesteren van wat een goede relatie zou kunnen zijn, niet zelden beïnvloed door het hollywoodideaal, omdat ze nooit een realistisch, 'gelukkig' voorbeeld hebben gezien. Ze leggen vaak de lat zeer hoog en hebben te hooggespannen verwachtingen voor een partner.'

Wat kunnen scheidende koppels doen?
'Ga in eerste instantie naar een echtscheidingsbemiddelaar. Er zijn veel plichtsbewuste advocaten, maar zij zitten in een andere logica. Een huwelijk is zoveel meer dan een huwelijkscontract. Er moet zoveel geregeld en opgelost worden op een moment dat de emoties zeer hoog oplopen, en dat mag niet nog meer ten koste van de kinderen gaan. Een scheiding wordt best in de hand genomen door een neutraal iemand met een stevige juridische en psychologische vorming die er financieel geen belang bij heeft om het conflict te rekken door het op de spits te drijven. De overheid mag voor mij bemiddeling bij echtscheiding zelfs verplichten. Niemand heeft zich te bemoeien met mijn leven, zeggen mensen dan. Maar de samenleving draait wel mee op voor de gevolgen van hun keuzes. Dus heeft ze er belang bij om dat proces zo goed mogelijk te omkaderen.'

Ook meer koppels met nog heel jonge kinderen gaan uit elkaar. Wat is daar aan de hand?
'Het zijn vaker vrouwen en mannen uit gezinnen met een echtscheiding of gezinnen waar weinig grenzen werden gesteld. Vaker mensen ook die gevoelig zijn voor de hedendaagse lokroep naar zelfontplooiing. Ze hebben er moeite mee om rekening te houden met de belangen van hun kinderen. Vooral jonge mannen die schijnbaar bewust voor kinderen kozen, merken dat een leven met kinderen helemaal niet lijkt op wat ze verwacht hadden. Ze willen hun vrijheid terug.'

Vreemd genoeg kan het voor kinderen soms ook te goed gaan tussen ex-partners?
'Kinderen hebben baat bij gezonde afspraken tussen hun gescheiden ouders. Het is fijn voor een kind als zijn ouders broederlijk aan één tafel kunnen zitten bij verjaardagen, communies, lentefeesten of huwelijken. Maar als exen nog te intiem en affectief met elkaar omgaan, is dat verwarrend. Zo voeden ze de droom van ieder kind van gescheiden ouders dat de twee mensen uit wie zij ontstaan zijn, toch weer samenkomen, en die cirkel die verbroken werd, weer gesloten wordt.'

Voor meer info
Seksuologe Rika Ponnet runt het relatiebureau Duet. www.duetrelatiebemiddeling.be
Voor een bemiddelaar kun je terecht op www.bemiddeling-justitie.be of www.bemiddelingvzw.be
De Centra voor Algemeen Welzijn kunnen je helpen met advies, informatie en opvang. www.caw.be