80 jaar geleden bombardeerden de nazi’s Guernica

De dag die de geschiedenis inging als de eerste luchtaanval op onschuldige mensen

De dag die de geschiedenis inging als de eerste luchtaanval op onschuldige mensen

Guernica van Picasso

Veel mensen denken aan het wereldberoemde schilderij van Picasso als ze ‘Guernica’ horen. Maar achter dat schilderij schuilt een trieste gebeurtenis in het Spaanse stadje Guernica, waarop dat schilderij gebaseerd is. Vandaag is het exact 80 jaar geleden dat daar honderden onschuldige burgers stierven.

Het schilderij van Pablo Picasso is, zoals we van hem gewend zijn, redelijk abstract. We zien een stier, handen, voeten en armen, een paard, schreeuwende mensen,... op het grote doek van 3.49 op 7.76 meter. Het is het belangrijkste schilderij van Spanje. Tegelijk verwijst het ook naar een van de belangrijkste, maar zwartste bladzijden uit de Spaanse geschiedenis: op 26 april 1937 werd de stad Guernica in het Spaanse Baskenland gebombardeerd door bommenwerpers van de nazi’s en het Italiaanse leger. Dit was het allereerste terreurbombardement in Europa: het was de eerste keer dat in Europa opzettelijk burgers werden gebombardeerd. Een nieuwe manier van oorlogvoering was geboren. Later zouden er nog velen volgen, zoals in onder andere Dresden, Hiroshima, Rotterdam of, recenter, Aleppo. Het leek wel een generale repetitie voor wat later zou volgen tijdens de Tweede Wereldoorlog: de vernietiging van (vijandelijke) steden, inclusief de inwoners ervan.

De dag die de geschiedenis inging als de eerste luchtaanval op onschuldige mensen
Foto: ss

De Duitsers wilden met het bombardement de Basken tijdens de Spaanse burgeroorlog (generaal Franco kwam toen met de Nationalisten in opstand tegen de Republikeinse regering, red.) op de knieën dwingen. Die Basken vochten in die oorlog samen met de Republikeinen tegen de Nationalisten, die onder andere dus ook door Duitsland gesteund werden.

Wapenarsenaal uittesten

Maar waarom dan net Guernica gebombardeerd werd, was niet duidelijk. Het stadje was niet van militaire of strategische waarde. De meest strategische plek, de brug naar hoofdstad Bilbao, werd niet geraakt. En ook een wapenfabriek net buiten de stad, bleef onaangeroerd. Wel was (en is) Guernica het hart van de Baskische cultuur, waarin onder andere ook een ‘heilige’ boom stond en staat die symbool was voor de traditionele vrijheden van de Baskische bevolking; iets waar generaal Franco maar weinig interesse in had.

De dag die de geschiedenis inging als de eerste luchtaanval op onschuldige mensen
Hitler met Göring Foto: Photo News

Later werd duidelijk dat toenmalig luchtmaarschalk Hermann Göring het uitgebreide wapenarsenaal van de nazi’s wilde testen. Daarnaast leek het doel van de aanslag ook het treffen van de bevolking, het treffen van de moraal. Het bombardement moest een demoraliserend effect hebben, zo leek het wel. Dat vermoeden wordt versterkt door het moment waarop het bombardement werd uitgevoerd. De wekelijkse markt was volop aan de gang in de historische binnenstad. Honderden mensen waren dus op straat. Boeren uit de omgeving verkochten er hun producten aan de inwoners toen plots de kerkklokken geluid werden. Die moesten de inwoners waarschuwen voor een luchtaanval. Veel inwoners gingen schuilen in kelders.

Vluchtende mensen doodgeschoten

Nadat één Duitse bommenwerper een aantal bommen had gelost, kwamen de inwoners weer naar buiten. Het gevaar was geweken, dachten ze. Maar een klein kwartier later kwam een grote colonne vliegtuigen richting Guernica gevlogen. Honderden bommen werden gedropt op de stad. Drie uur lang kreeg de bevolking een bommenregen over zich heen. Veel schuilkelders bleken daar niet tegen bestand. Mannen, vrouwen en kinderen werden begraven in hun ingestorte huizen en kelders. Mensen die via de velden rondom de stad uit Guernica probeerden te vluchten, werden vanuit kleine, laagvliegende vliegtuigen doodgeschoten. Daarbij werd niemand gespaard: ook kinderen kregen de kogel. Dieren werden eveneens doodgeschoten of stierven van angst.

De dag die de geschiedenis inging als de eerste luchtaanval op onschuldige mensen
Een Heinkel 111, een Duitse bommenwerper Foto: ss

“Geur van menselijk brandend vlees”

“Soldaten waren aan het huilen als kleine kinderen”, herinnerde Noel Monks zich achteraf. De journalist van de London Daily Express was een van de eerste buitenlandse correspondenten die het stadje, dat drie dagen lang in brand stond, bereikten. “Overal was rook, waren vlammen,... Er hing een geur van brandend menselijke vlees. Huizen stortten in.” In de krant The Manchester Guardian werd gesproken over hoe zelfs de schapen doorzeefd waren met kogels. “En het inferno na het bombardement was zo hevig dat veel lichamen van slachtoffers nooit meer gevonden konden worden.”

Het bombardement vernielde de Baskische stad. Guernica werd herleid tot puin. Over het exacte aantal dodelijke slachtoffers bestaat nog steeds twijfel. De Baskische regering had het over meer dan 1.650 doden en 889 gewonden. Historici spreken over 300 tot 800 doden, anderen hebben het dan weer over een duizendtal doden.

Zes weken aan schilderij gewerkt

Waar wel zekerheid over is, is dat er veel mensen, onschuldige burgers, het leven lieten. Zowel Spaans generaal Franco als de nazi’s probeerden trouwens de schuld van zich af te schuiven. Ze hadden er naar eigen zeggen niets mee te maken. Alle betrokkenheid werd ontkend. Meer nog: volgens generaal Franco hadden de Basken de branden in de stad zélf aangestoken. Maar dankzij ooggetuigenverslagen werd de ware toedracht snel duidelijk. Dat leidde wereldwijd tot hevige reacties. En Picasso maakte er dus zijn monumentale doek over. Uiteindelijk werkte hij zo’n 6 weken aan het iconische schilderij, waar hij op 1 mei, enkele dagen na het bombardement, mee gestart was. Het doek laat de horror van het bombardement zien, het toont de vernieling, radeloosheid, het leed en de chaos van de oorlog.

Het meesterwerk van Picasso hangt nu in Museo Reina Sofia in de Spaanse hoofdstad Madrid.

Corrigeer

NIET TE MISSEN

POPULAIRE VIDEO'S

Het beste van Enkel voor abonnees