Belgen al zestig jaar voortrekkers in het Zuidpoolonderzoek

Belgen al zestig jaar voortrekkers in het Zuidpoolonderzoek

Foto: BELGAIMAGE

Het is vandaag precies 60 jaar geleden dat het Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR) werd opgericht. SCAR moest het internationale onderzoek op de Zuidpool coördineren. Tot die tijd waren een dertigtal landen actief op de Zuidpool. Veel fundamenteel onderzoek gebeurde er in die tijd nog niet op Antarctica. De exploratie van de zuidelijke pool was niet veel meer dan een langgerekte ontdekkingstocht. België, dat een interessante traditie van onderzoek had op Antarctica, was één van de stichtende leden van SCAR.

“Het was met de start van SCAR dat het echte wetenschappelijke onderzoek begon op de Zuidpool”, zegt ULB-professor en glacioloog Frank Pattyn. Pattyn vertegenwoordigt België in SCAR en doet er ook zelf onderzoek. “Het comité telt dertig volwaardige leden en dertien geassocieerde landen. Pas na de oprichting ontstond er een operationeel wetenschappelijk netwerk over de Zuidpool en werd er gezorgd voor uitwisseling van wetenschappelijke data. Het was ook naar aanleiding van SCAR dat het internationale klimatologische onderzoek een start nam.”

Uniek statuut

“Antarctica is van niemand”, zegt Pattyn. “Het valt ook niet onder de bevoegdheid van de Verenigde Naties en heeft een uniek statuut. SCAR heeft een adviserende rol bij alle geopolitieke en wetenschappelijke issues over de Zuidpool. Het was mede dankzij SCAR dat het Antarctic Treaty ondertekend werd. Het bevat regels over wat op de Zuidpool kan en vooral niet kan. Het verdrag moest voorkomen dat landen delen van de Zuidpool zouden opeisen en dat er aan mijnbouw zou worden gedaan.

Belgen al zestig jaar voortrekkers in het Zuidpoolonderzoek
Foto: BELGAIMAGE

SCAR had ook een belangrijk aandeel in het Protocol van Madrid, een onderdeel van het Antarctisch Verdrag dat in oktober 1991 in Madrid werd ondertekend. Het protocol, dat in 1998 van kracht werd, bepaalt de regels voor onderzoek en bescherming van de Zuidpool voor vijftig jaar. Antarctica werd in het protocol als natuurreservaat beschermd “ten dienste van vrede en wetenschap”. Het verbiedt de exploitatie van alle minerale rijkdommen, behalve in beperkte mate voor wetenschappelijk onderzoek. Alle ingrepen op de Zuidpool moeten volgens de overeenkomst eerst aan een milieueffectenbeoordeling onderworpen worden.

SCAR had ook een bepalende rol in het tot stand komen van de bescherming van een substantieel deel van de zuidelijke oceaan, een gebied van 1,57 miljoen vierkante kilometer waar de menselijke activiteit aan strenge regels is onderworpen. Het gebied werd recent voor een periode van 35 jaar beschermd.

Rijke Belgische traditie

Belgen al zestig jaar voortrekkers in het Zuidpoolonderzoek
Adrien de Gerlache. Foto: ISOPIX

De Belgen hebben een rijke traditie met betrekking tot Antarctica. De expeditie van Adrien de Gerlache, die de Belgische expeditie naar het nieuw te exploreren continent leidde van 1897 tot 1899, was de eerste expeditie die op de Zuidpool overwinterde. Vanaf dan begon de race naar de pool, met verschillende expedities die allemaal de ambitie hadden om hun vlag op de geografische pool te planten.

“Zijn kleinzoon Gaston de Gerlache besloot naar aanleiding van het Internationale Geofysische Jaar in de voetsporen te treden van die eerste expeditie”, zegt Pattyn. “Vanaf dan hadden de Belgen een Zuidpoolbasis, die tot in 1966 operationeel bleef. De Boudewijnbasis werd verlaten en pas in 1985 hervatten de Belgen, met hernieuwde interesse, hun Zuidpoolonderzoek. Er werd een programma gelanceerd onder de vleugels van het federale wetenschapsbeleid met centen van Belspo. Er kwam voorlopig geen nieuwe basis: de Belgen konden gebruik maken van andere bases en trokken mee op expeditie met teams van andere landen. Pas in 2008 werd de nieuwe Belgische Prinses Elisabethbasis ingehuldigd.”

Stijging van de zeespiegel

Pattyn zelf doet op de Zuidpool onderzoek naar onder meer smeltwater en ijs op de Zuidpool. “We publiceerden dit jaar nog in Nature Communications over een onderzoek naar de stabiliteit van ijsplaten en hun interactie met de oceaan. We bestuderen ook de invloed van het smelten van het Zuidpoolijs op de stijging van de zeespiegel, die ook bij ons voelbaar en zichtbaar zal zijn.”

De Belgische Elisabethbasis staat er nog niet zeer lang. Er wordt nog volop bekeken welke onderzoeksdomeinen vanuit de basis aangeboord kunnen worden. Onze wetenschappers zijn op de Zuidpool vooral bezig met klimatologisch, geofysisch, oceanografisch, meteorieten- en biologisch onderzoek. Ze gaan er meteorieten zoeken om meer te weten te komen over het ontstaan van ons zonnestelsel en doen er aan research over de marine en terrestrische biodiversiteit, het zeeijs en de Zuidelijke Oceaan.

Er is ook fundamenteel onderzoek op de geografische Zuidpool zelf (Amundsen-Scott station) van het High Energy-laboratorium (IHG, een samenwerking tussen VUB en ULB) naar nutrino’s, waarvoor boorgaten gemaakt zijn van 1,6 kilometer diep. Daarin wordt met speciale en uiterst nauwkeurige meetapparatuur gezocht naar elementaire deeltjes, nutrino’s, die zich vanuit de ruimte door de aarde en haar magnetisch veld bewegen.

Belgen al zestig jaar voortrekkers in het Zuidpoolonderzoek
Foto: AFP
Corrigeer

IN HET NIEUWS

POPULAIRE VIDEO'S

Het beste van Enkel voor abonnees