Afrika wil door Europeanen gestolen schatten terug

Afrika wil door Europeanen gestolen schatten terug

In het Quai Branly-museum in Parijs staan drie houten totembeelden, het zijn gestolen kunstwerken. Foto: AFP

In het Quai Branly-museum in Parijs vergapen zich dagelijks tientallen bezoekers aan drie houten totembeelden, half mens en half dier. Het onderschrift luidt: “Beelden uit het koninkrijk Dahomey (de vroegere naam van Benin, nvdr), schenking van generaal Dodds”. Wat maar weinig van die kunstliefhebbers weten: zij kijken naar wat vermoedelijk gestolen kunst is. En Benin wil zijn kunstschatten terug. Het onderschrift zou dan eigenlijk moeten luiden: “Beelden in 1892 geplunderd door Franse troepen”.

De beelden uit Dahomey zijn maar één voorbeeldje. Van Londen tot Berlijn zitten de Europese musea volgepakt met honderdduizenden artefacten uit de koloniale tijd. En in Afrika waren in de 19e eeuw, de eeuw van de ‘Scramble for Africa’, vooral de Britten, de Fransen, de Belgen en, in mindere mate en later, ook de Duitsers en Italianen actief. Zo zoetjesaan begint men zich af te vragen of al die “exotische” trofeeën die tijdens een volle eeuw landdiefstal naar Europa zijn meegebracht door soldaten, missionarissen en antropologen, niet aan de rechtmatige eigenaars teruggegeven moeten worden. In Europa belandden de artefacten in openbare musea en in private verzamelingen. Grootste voorbeeld in België: het Afrikamuseum in Tervuren. Overigens werd niet alles gestolen: soms werden waardevolle dingen ook voor een appel en/of een ei gekocht.

“Het hoort hier niet thuis”

De kwestie is niet nieuw en betreft ook niet louter Afrika. Zo zijn er al decennia aanslepende controverses rond de Elgin Marbles, deel van het Atheense Parthenon maar geëtaleerd in het British Museum. De massieve Koh-i-Noordiamant prijkt al jaren in de Tower, maar wordt zowel door India als Pakistan, Iran en Afghanistan geclaimd.

Specifiek aan Afrika is dat de Franse president Emmanuel Macron in november vorig jaar hoop op verandering uitsprak. Hij deed dat tijdens een toespraak in Burkina Faso (in oudere tijden nog Opper-Volta geheten). De erfenis van Afrika hoort niet thuis in Europese musea en verzamelingen, luidde de bevlogen uitspraak.

Afrika wil door Europeanen gestolen schatten terug
‘Gestolen stukken’ in het Quai Branly-museum in Parijs Foto: AFP

Curatoren onder druk

Macron zette twee deskundigen aan het werk die moeten nagaan hoe binnen de vijf jaar Afrikaanse artefacten naar het zwarte continent te retourneren. Daarmee zette de president diverse Europese curatoren onder druk, meent Pascal Blanchard, een in het Franse koloniale verleden gespecialiseerde historicus. De twee experts, de Franse kunsthistorica Benedicte Savoy en de Senegalese schrijver Felwine Sarr, staan met hun opdracht voor een gigantische taak. Rond het “eigendom” van veel artefacten zweeft vaak al decennia een kluwen van wettelijke en ethische problemen.

Zelfs wanneer onweerlegbaar plundering is vastgesteld, weerhoudt de plaatselijke wet de teruggave van objecten. Zo weigerde Frankrijk vorig jaar ronduit om in te gaan op het verzoek van Benin tot teruggave van diens schatten. De juridische verklaring: omdat het om (Frans) staatseigendom gaat, kan er geen beslag op gelegd worden.

Toeristen lokken

Conservators in Europa werpen vaak ook praktische bezwaren op. Zij zeggen zich zorgen te maken over de toekomst van de artefacten wanneer die in “onstabiele landen” tentoongesteld worden. Die denkpiste heeft nog een koloniaal geurtje, vinden anderen. Niet iedereen wordt op dezelfde leest geschoeid: in Nigeria bijvoorbeeld, zegt Blanchard, is het museumwezen voldoende geëvolueerd, in een land als Tsjaad niet.

Afrika wil door Europeanen gestolen schatten terug
‘Gestolen stukken’ in het Quai Branly-museum in Parijs Foto: AFP

Veel Afrikaanse landen beginnen echter tegen te pruttelen. Zij willen de kunstwerken terug, zowel uit nationale trots als om toeristen te lokken. Crusoe Osagie, woordvoerder van de gouverneur van de Nigeriaanse deelstaat Edo, vindt het niet kunnen dat zijn kinderen naar Groot-Brittannië of Duitsland moeten reizen om hun eigen cultuurerfenis te aanschouwen. Die voorwerpen “werden ons met geweld ontnomen”, brengt hij in herinnering. Het idee dat sommige Afrikaanse landen “nog niet klaar zijn” om hun erfenis welkom te heten, vindt hij beledigend.

Na de dekolonisatieproces van de jaren 50 en 60 is het bevoegde VN-agentschap, UNESCO, een aantal keer succesvol tussengekomen bij disputen.

In sommige gevallen suggereren Europese musea een tijdelijke bruikleen van de voorwerpen. Ook dat wordt in Afrika op ongeloof onthaald.

Het meest open voor teruggave van Afrikaanse artefacten zijn Duitse musea. Dat heeft ongetwijfeld ook te maken met de kwestie van restitutie van bij Joden in beslag genomen kunstwerken tijdens het antisemitische Nazi-regime. In het Humboldt Forum in Berlijn worden lijsten aangelegd met details over hoe werken in het bezit van het museum in de Duitse hoofdstad terecht zijn gekomen. En in het MKG-museum in Hamburg loopt momenteel een tentoonstelling waar niet de werken centraal staan, maar hun dubieuze herkomst.

Corrigeer

NIET TE MISSEN

POPULAIRE VIDEO'S

Het beste van Enkel voor abonnees