Experts discussiëren over geslacht van Zuid-Afrikaanse 800 meterkampioene Caster Semenya (18)

'Wereldkampioene is noch vrouw noch man'

Ze heeft geen borsten en ze beweegt als een man. Werd de 800 meter voor vrouwen op het WK atletiek gewonnen door een man? Menigeen die De Zuid-Afrikaanse Caster Semenya (18) woensdag in Berlijn wereldkampioene zag worden, vraagt het zich af. De twijfel is zo groot dat de atletiekfederatie een geslachtstest oplegt. 'Semenya zit tussen twee geslachten in', zegt professor Jean-Jacques Cassiman.

Martina Hingis beschuldigde haar tegenspeelster Amélie Mauresmo voor de finale van de Australian Open 1999 van oneerlijke concurrentie omdat ze haar een halve man vond in plaats van een vrouw. De lesbische tennisster was toen erg aangedaan, maar het geslacht van Mauresmo is verder nooit in vraag gesteld.

Bij andere sporters rijst er nog meer twijfel over het geslacht. Hoewel een scheiding tussen mannen en vrouwen op het eerste gezicht kristalhelder lijkt, is het een complex probleem. In principe volstaat een eenvoudige dna-test om iemands geslacht te bepalen. 'Een vrouw heeft twee X-chromosomen (XX) terwijl een man een X-chromosoom en een Y-chromosoom heeft (XY)', legt professor in de menselijke genetica Jean-Jacques Cassiman uit. 'Maar zo zwart-wit is het helaas niet altijd. De natuur houdt zich niet altijd aan de schoolboeken. Een hormonale storing bijvoorbeeld, kan een ander dna-resultaat geven. Een vrouw die abnormaal veel testosteron produceert, kan chromosomenpaar XY hebben. Ze ziet eruit als een vrouw, maar vertoont ook enkele mannelijke kenmerken. Het is heel goed mogelijk dat zo'n hormonale afwijking ook bij Caster Semenya aan de orde is.'

En laat het nu net het mannelijke geslachtshormoon testosteron zijn dat het verschil in sportprestaties tussen mannen en vrouwen bepaalt. Het verschil tussen een mannelijk en vrouwelijk wereldrecord bedraagt gemiddeld twaalf procent. 'De belangrijkste oorzaak daarvan is testosteron', legt sportarts en hoofd anti-doping van de Vlaamse Gemeenschap Hans Cooman uit. 'Het mannelijke geslachtshormoon bepaalt de kracht en die is zeker in de atletiek - zowel voor vrouwen als voor mannen - zeer belangrijk. Het is dan ook geen wonder dat anabole steroïden - de synthetische afgeleide van testosteron - zo populair zijn onder sportlui. Een vrouw die steroïden inneemt, zal een mannelijke spierontwikkeling krijgen en dat geeft oneerlijke concurrentie.'

Volgens Jean-Jacques Cassiman is de kans zeer klein dat Semenya effectief doping gebruikt heeft om de finale van de 800 meter te winnen. 'Tijdens een wereldkampioenschap atletiek wordt er heel strikt op doping gecontroleerd. Bovendien zie je aan haar uiterlijk dat het niet om een normale vrouw gaat. Ze is noch helemaal man, noch helemaal vrouw. De bouw van deze atlete is anders dan bij een normale vrouw, wat voor een deel ook haar prestatie verklaart. De Zuid-Afrikaanse bevindt zich in een soort tussensituatie, of interseksualiteit, waar de dna-test waarschijnlijk geen uitsluitsel zal brengen.'

Er rijst al langer twijfel of de 18-jarige Semenya wel een vrouw is. Na haar overwinning woensdag wordt op het internet druk gespeculeerd over haar rechte lichaam en mannelijke bewegingen. De Internationale Atletiekfederatie (IAAF) is die speculaties beu en eiste een geslachtstest. 'Gynaecologen, psychologen, endocrinologen en andere specialisten zullen uitmaken of de atlete man of vrouw is', zegt Nick Davies, woordvoerder van de IAAF. Volgens de federatie zullen de resultaten enkele weken op zich laten wachten omdat het een extreem ingewikkelde procedure is.

Juridisch is er weinig geregeld over geslachtstransplantaties en de natuurlijke genderkwesties. In het verleden ontstond er al vaker discussie over het geslacht van vrouwelijke sporters. (zie kader). In sommige gevallen werden ze geschorst: soms na dopinggebruik, maar soms ook zonder dat atletes er iets aan kunnen doen. Ze werden niet toegelaten in de damescompetitie omdat ze een Y-chromosoom hadden en de sportbonden dat als een oneerlijk voordeel beschouwden.

Mocht er in het geval van Semenya sprake zijn van fraude - doping of een geslachtstransplantatie - dan wil het IAAF de uitslag schrappen. 'Maar als het om een natuurlijke afwijking gaat, ligt de zaak veel complexer', aldus Davies.

Jean-Jacques Cassiman is er lang niet zeker van of het IAAF überhaupt uitsluitsel zal krijgen over het geslacht Semenya. Volgens de professor in de menselijke genetica is het een terugkerend probleem onder topsporters. 'In het verleden is er wel eens geprobeerd om regels op te stellen die de scheiding tussen mannen en vrouwen duidelijk afbakent op basis van een dna-test', zegt Cassiman. 'Maar omdat er te veel topsporters in een tussenfase zitten, is men daarvan afgestapt. Het zou ook niet juist zijn om iemand als Semenya te laten deelnemen bij de mannen. Dan zou betekenen dat ze geen kans zou maken en altijd als laatste zou eindigen. En het probleem is ook nog net iets te zeldzaam om er een aparte categorie voor op te richten.'

Corrigeer