Zesduizend landgenoten woonden tijdens WOI in Noord-Engels stadje

Elisabethville, waar Belgen bommen maakten

Elisabethville, waar Belgen bommen maakten

De Belgische militairen werden in Elisabethville aan het werk gezet om munitie te maken voor het Britse leger.

Sommige stukjes vaderlandse geschiedenis zijn tussen de mazen van het net geglipt. Geen geschiedenisboekje heeft het er over, (bijna) niemand weet er nog iets van. Zo'n geschiedenis is die van Elisabethville, een autonoom stukje België in Noord-Engeland. Tijdens de Eerste Wereldoorlog woonden en werkten daar zo'n zesduizend Belgen. Vandaag is in het stadje Birtley, waar Elisabethville stond, nauwelijks nog iets te merken van die Belgische aanwezigheid.

Enkele gebouwen die nu een geheel andere bestemming hebben gekregen en enkele vervallen graven op het katholieke kerkhof van Birtley is al wat rest van het stukje België in Engeland. Tijdens de Eerste Wereldoorlog kon je nochtans niet naast de Belgen kijken, daar in dat stadje in County Durham, even ten zuiden van Gateshead.

Rue d'Ypres

Veel Belgen vluchtten tijdens de Eerste Wereldoorlog naar Groot-Brittannië, waar velen terechtkwamen in munitiefabrieken waarvan er enkele door Belgische ondernemers waren opgezet om de Britten van munitie te voorzien. Groot-Brittannië kreunde immers onder het zogenaamde shell scandal : Londen had de oorlog onderschat en dreigde zonder munitie te vallen.

In juli 1915 bouwde de bekende Noord-Engelse staalfabriek Armstrong-Whitworth twee nieuwe munitiefabrieken in Birtley. Op 11 februari 1916 ondertekenden de Belgische en de Britse regering een akkoord: ons land zou het management en de arbeiders voor die fabrieken leveren, de Britten zouden instaan voor betaling en huisvesting. Omdat men niet snel genoeg voldoende arbeiders vond, besliste onze regering om zowat duizend, veelal gewonde, soldaten naar Birtley te sturen.

Aanvankelijk wilde men al die Belgen onderbrengen bij mensen thuis, maar omdat er niet genoeg accommodatie kon worden gevonden - Birtley had voor de oorlog een populatie van nauwelijks vijfduizend zielen - werd beslist voor hen nieuwe huizen te bouwen. Zo ontstond Elisabethville, een wijk genoemd naar onze koningin Elisabeth. Er waren 325 huizen met drie slaapkamers, 342 met twee kamers. Elk huis had een tuin en een voortuin. De mensen woonden in straten die luisterden naar namen als Rue de Bruxelles en Rue D'Ypres , ze hadden hun eigen winkel, hun eigen school en een eigen gendarmerie . Er kwam een omheining rond Elisabethville, en bij de toegangspoort zat een wachter. De Britse en Belgische overheid had beslist dat het beter was de Belgen en Engelsen niet te ,,mengen'', wegens een te groot verschil in taal en cultuur. De Engelsen keken aanvankelijk met afgunst naar die inwijkelingen die beter gehuisvest en beter betaald werden dan zij.

Opstand

Maar in Elisabethville was niet alles koek en ei. Al op 21 december 1916 brak in het ,,kamp'' een opstand uit, die het gevolg was van een maandenlange opeenhoping van frustraties. Sommige Belgen hadden lang moeten wachten op een ,,deftig'' huis, tegen de winter van 1916 waren de straten in Elisabethville nog niet aangelegd (met vooral veel modder als gevolg), in de fabriek gold een militair regime, en de Vlamingen en de Walen konden het niet met elkaar vinden. Toen een werkman in het cachot vloog omdat hij in de fabriek burgerkleren had gedragen, was het hek helemaal van de dam. Een gendarme loste een schot waarbij een jongen zwaargewond raakte, en het Belgische management van de fabriek riep de hulp in van het Britse leger. Het was een Engelse generaal die de gemoederen kon bedaren en onderhandelingen in gang zette die leidden tot betere werk- en leefvoorwaarden voor de Belgen.

In december 1918 en januari 1919 keerden alle Belgen terug naar België. Eerst gingen de alleenstaande mannen, dan de gezinnen. Vandaag zijn in Birtley zowat alle herinneringen aan Elisabethville uitgewist. Op het katholieke kerkhof staan nog dertien Belgische militaire graven (of wat er van overblijft) en in de abdij van Hexham in Northumberland staat nog een doopvont, geschonken door de Birtley Belgians .

Corrigeer

IN HET NIEUWS

POPULAIRE VIDEO'S

Het beste van Enkel voor abonnees