Twintig jaar oud kunstwerk gaat de wereld rond

De X-factor van de Cosmogolem

De X-factor van de Cosmogolem

Koen Vanmechelen: 'De Golem is de absolute mens.'Koen Bauters
Foto: © Koen Vanmechelen

In 1986 maakte de kunstenaar Koen Vanmechelen, net als Gepetto, een houten beeld, dat hij Golem doopte. Nu, twintig jaar later, is die Golem even leven als Pinokkio en stilaan ook even beroemd. Wat is het geheim van de reus?



Alles begint in 1986. In een Limburgs atelier houwt kunstenaar Koen Vanmechelen zijn eerste beeld uit hout en doopt het Golem, naar de mythische, uit zuivere klei en water gemaakte kunstmens die de Praagse getto's bewaakte. 'Toen al kende ik de kracht én het gevaar van de Golem', zegt Vanmechelen. 'Ik wist dat als hij door iets goeds werd bestuurd, hij goeds in de wereld kon brengen, maar omgekeerd ook destructie kon zaaien. Hij is de absolute mens.' En dus hybride, want Vanmechelen gelooft in de bastaard. Dat weten we al van zijn wereldberoemde project The Cosmopolitan Chicken waarin hij genetisch materiaal van kippenrassen tot een hybride oerras kruist.

'Enkele jaren geleden zag ik in een documentaire een informaticus die via het kruisen van computers artificial intelligence opwekte. Ik ben een format die dieren kruist, zei die man. Op dat moment besefte ik dat het de Golem was die mij al die tijd de vrijheid had gegeven om te doen wat ik doe als kunstenaar en zo kreeg de Golem zijn bredere inhoud: de Golem als symbool voor alle grote evoluties, van de uitvinding van de computer tot de kernsplitsing.'

Container van ideeën

Wat voor de kunstenaar kon, moest ook voor anderen kunnen, vond Vanmechelen en hij timmerde een luikje ter hoogte van de Golems hart. Kort daarna werd door de veelkleurige leerlingen van het Technisch Instituut in Maasmechelen een eerste houten reus gebouwd. 'Omdat de ene groep aan de kop, de andere aan de romp en weer een andere aan de voeten werkte, groeide het beeld als een optelsom van genetica. Tegelijk was het een container van ideeën, want via het luikje konden kinderen hun gedachten achterlaten.' Het project kreeg de Prijs van de Diversiteit, voor Vanmechelen de aanzet om verschillende adoptiegolems te maken die over de hele wereld zouden uitzwerven.

Intussen zijn tal van Golems geëmigreerd, maar er zijn er ook hier gebleven. Ze staan allemaal in contact met elkaar. Eentje ervan staat sinds 2004 op het dak van het Vertrouwenscentrum Kindermishandeling in Leuven, waar kinderen op consultatie een tekening of herinnering in zijn hart kunnen deponeren. Het was kinderpsychiater Peter Adriaenssens zelf die er zijn oog op liet vallen. 'In onze cultuur krijgt taal veel gewicht, maar niet iedereen heeft de vaardigheid om te praten over gevoelens. De Golem toont dat het ook anders kan. Bovendien trof mij de gelijkenis tussen het beeld en wat je ziet bij getraumatiseerde kinderen: een bevroren blik. Het is niet duidelijk of de Golem blij dan wel verdrietig is.'

Nog opvallend aan de Golem zijn de grote, open handen en voeten. 'Het beeld ontvangt', zegt Vanmechelen hierover, 'en die voeten zorgen voor stabiliteit.' Gelukkig, het laatste wat je wil is een vallende Golem -4meter hoog op 2,5meter breed- op je grote teen, maar met die omvang wil Vanmechelen ook motivatie afdwingen. 'Alleen al om hem te bouwen heb je veel mensen en technische bagage nodig en dan praten we nog niet over overzees transport.' Het lijkt Fata Morgana wel! 'Inderdaad, alleen gaat het bij de Golem wél om inhoud.' Een inhoud die voor elke Golem uniek is.

Krachtig teken van hoop

'Onze Golem is gevuld met verdriet', zegt Adriaenssens, 'maar hij is ook een krachtig teken van hoop. De kinderen gooien dingen in het luikje omdat ze vooruit willen, zonder het juk van hun trauma's.' Volgens de overlevering leest de Golem 's nachts wat er overdag in zijn hart wordt achtergelaten zodat hij de kinderen kan helpen, maar helemaal zeker weet ook Adriaenssens dat niet. 'Zeker is wel dat hij een behoeder is en doordat het in de Golem binnenregent, vergaat het materiaal. In die zin gelijkt hij op ons: we doen indrukken op die binnen in ons gisten en bijdragen tot hoe we in het leven staan.' Ongerust hoeft echter niemand te zijn, want 'de Golem heeft beroepsgeheim'.

En hij beschikt ook duidelijk over de X-factor, want toen zuster Jeanne Devos in Leuven op bezoek was, wilde ze meteen haar eigen Golem in Mumbai, als hoopvol symbool voor de verdrukte en misbruikte kinderen met wie ze werkt. Intussen vieren elk jaar duizend kinderen feest rond de Golem en is er ook een webcamverbinding met andere Golems. Adriaenssens: 'Als wij de kinderen in India iets willen zeggen, dan is het dat de wereld niet is opgedeeld in landen vol miserie en landen vol voorspoed. We zijn allemaal onaffe mensen.'

Waakengel voor Stichting Lezen

Ook Majo De Saedeleer, directeur van Stichting Lezen viel als een blok voor de Golem. Sinds 2004 is de door hen geadopteerde Boekengolem op tal van kinder- en boekenfeesten verschenen en vorig schooljaar stond hij maandenlang voor een Schaarbeekse schoolpoort om er de verhalen van anderstalige cursisten Nederlands te vergaren. 'Verhalen zijn voor mij het kloppende hart van Stichting Lezen. Mensen hebben grenzeloze behoefte aan verhalen, dat bewijst alles wat we doen en hoe we communiceren, van het roddeltje aan de toog tot het journaal. Onze Golem is niet alleen zelf een van de mythologische oerverhalen van onze cultuur, hij is ook de drager en overbrenger van verhalen.'

De Saedeleer noemt de Boekengolem 'zoals hij daar staat, in zijn massiviteit, met dat grote hoofd vol lucht en zijn Tai Chi-houding, bijna het prototype van energie', maar voor Stichting Lezen is hij ook een waakengel. 'Zoals de kinderconsul op een cerebrale manier over ons werk waakt, is de golem de fysieke, symbolische reminder van waar we mee bezig zijn. De Golem is én massief én open en dus niet onder één hoedje te vangen, zoals ook ons denken over kinderen niet af is. Als wij met de kinderconsul een pleidooi houden voor het recht op verveling voor kinderen, dan is dat ook controversieel, want voor sommige kinderen is dat recht een doem die naar criminaliteit leidt.'

Eén iets is duidelijk: de Cosmogolem doet nadenken en 'misschien is hij zelfs kunst', lezen we op Vanmechelens website. Is hij dat dan niet zeker? 'Toch wel, alleen moet je de Cosmogolem in de tijd zien. Het kunstwerk is volop bezig dezelfde inhoud te krijgen als mijn kippenproject. Als we later al die beelden die weer en wind hebben getrotseerd en hun identiteit hebben gekregen, samenbrengen, dan is dat vast een fantastische installatie!'



www.cosmogolem.org

www.koenvanmechelen.be

www.stichtinglezen.be

Corrigeer

IN HET NIEUWS

POPULAIRE VIDEO'S

Het beste van Enkel voor abonnees